Wat is Mindfulness?

 

 

 

Wat is Mindfulness?

Mindfulness verwijst naar volledig aandacht hebben in het hier-en-nu voor al dat wat zich voordoet in je directe ervaring. Het betekent dat mentale processen als beoordelen, vergelijken, analyseren, controleren en onderdrukken naar de achtergrond verdwijnen. Hiervoor in de plaats komt een open, nieuwsgierige en onderzoekende houding,.

 

Waar komt mindfulness vandaan?

Mindfulness is duizenden jaren oud en is oorspronkelijk gebaseerd op boeddhistische meditatie. Jon Kabat-Zinn, zelf praktiserend boeddhist, was de eerste die mindfulness-meditatie toepaste in de context van een westers ziekenhuis. Zijn doelgroep bestond uit mensen die door artsen waren opgegeven als onbehandelbaar: mensen met chronische pijnklachten, terminale ziekten, klachten en aandoeningen waar de medici geen raad mee wisten. Hij wilde weten of het menselijk lijden in zijn vele facetten ook daadwerkelijk kan worden verminderd of anderszins positief kan worden beïnvloed door middel van meditatie zoals de Boeddha destijds heeft gesteld. Via onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek kwam hij tot verrassende ontdekkingen. De mensen die bij hem een volledige training van 8 wekelijkse sessies van 3 uur, aangevuld met een oefendag, hadden gevolgd gaven veelal aan dat zij ofwel daadwerkelijk minder klachten ervaarden, of zich zodanig anders tot hun klachten waren gaan verhouden dat zij er minder door bepaald werden. De kwaliteit van hun leven ging meestal duidelijk vooruit, hoewel soms de klachten zelf onverminderd aanwezig bleven.

 

Mindfulness versus controle

Mindfulness staat haaks op de gebruikelijke manier waarmee we omgaan met onze ervaring. Normaal gesproken zijn we er namelijk meestal op gericht om onze ervaring onder controle te krijgen. Onaangename ervaringen trachten we meestal te veranderen, te onderdrukken of te ontvluchten. Op korte termijn lukt dat vaak wel, maar op lange termijn werkt dit bijna altijd averechts. Hoe meer we controle trachten te krijgen over onaangename ervaringen hoe sterker die ervaringen indirect ons leven gaan bepalen. Een houding die is gebaseerd op mindfulness werkt precies andersom. Door op een open, actieve manier onze ervaring onder ogen te zien en te accepteren ontstaat er meestal ruimte voor een verschuiving van perspectief, een nieuw inzicht of nieuwe opties.

 

Mindfulness en meditatie

Mindfulness is niet hetzelfde als zomaar mediteren. Er zijn in het westen inmiddels namelijk veel verschillende soorten meditatie met verschillende uitwerkingen en doelstellingen. De overeenkomsten en verschillen van deze vele vormen van meditatie met mindfulness is een onderwerp waar verschillende deskundigen verschillende visies op hebben. Het woord meditatie heeft in ieder geval geen heldere, eenduidige betekenis. De oefeningen die bij de training mindfulness worden aangeboden zijn gebaseerd op meditatie-oefeningen die uit het Boeddhisme afkomstig zijn. Binnen de training maken we onderscheid tussen formele en informele beoefening. Formele beoefening is de tijd die je doorbrengt op een stoel of een meditatiekussen, terwijl je al of niet met CD of geluidsopname, een bepaalde instructie in de praktijk brengt, zoals bijv. het waarnemen van de ademhaling. Informele beoefening is het met aandacht zo goed mogelijk waarnemen van alles wat zich gedurende je dagelijks leven voordoet.

 

Mindfulness leren

Valt mindfulness te leren? Jazeker, daar is het nou juist allemaal om te doen tegenwoordig. Laten we duidelijk zijn: Mindfulness valt wel degelijk te leren maar het is geen trucje dat je even onder de knie kunt krijgen. Mindfulness gaat pas echt werken wanneer het een soort levenshouding wordt. Dit  vraagt niet alleen training maar (onder anderen) ook onderhoud, discipline, doorzettingsvermogen en de bereidheid om altijd weer opnieuw te beginnen. Mindfulness lijkt bedrieglijk simpel. Anders dan hoe onze gewone opvoeding en scholing in elkaar steekt is mindfulness niet een vaardigheid die, eenmaal aangeleerd, vanzelf tot ons repertoire van automatische vaardigheden behoort (zoals bijv. autorijden). Dat komt doordat mindfulness nu juist het vermogen is om automatische reacties en processen met aandacht waar te nemen. Mindfulness is dus ook het vermogen tot de-automatisering en de-conditionering.

 

Achtergronden van mindfulness

Het is veelzeggend dat Jon Kabat Zinn zijn mindfulness-training omschrijft als een poging om de essentie van het boeddhisme over te brengen zonder het boeddhisme als zodanig. In vrijwel alle scholen en richtingen van het boeddhisme speelt het trainen van de aandacht een cruciale rol. Binnen het boeddhisme wordt mindfulness toegepast binnen een spiritueel kader. Dat betekent dat mindfulness is ingebed in een duidelijke ethiek en grotere levensvisie.  Binnen die visie kan mindfulness niet los gezien kan worden van het grote doel van het boeddhisme: bevrijding van het lijden voor alle levende wezens in het universum.

 

Verschillende toepassingen

De training die Kabat Zinn ontwierp bestond uit 8 wekelijkse sessies van 3 uur, aangevuld met een oefendag. Hij noemde dit Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR). MBSR trainingen worden tegenwoordig op veel verschillende plaatsen in Nederland gegeven. Segal, Williams en Teasdale hebben de benadering van Kabat-Zinn overgenomen en aangepast aan de behandeling van depressieve stoornissen. Zij ontwikkelden eveneens een protocol op basis van 8 sessies, ditmaal van 2 uur per sessie en noemden dit Mindfulness Based Cognitive Therapy MBCT). Wetenschappelijk onderzoek naar de uitwerking van dit protocol op mensen met recidiverende depressieve klachten heeft bemoedigende resultaten opgeleverd. Inmiddels is de belangstelling voor psychotherapie op basis van mindfulness sterk toegenomen en is het toepassingsgebied uitgebreid naar o.a. angst- en paniekstoornissen, chronische pijnklachten, dwangstoornissen en eetstoornissen. Tegenwoordig wordt mindfulness ingezet op steeds meer gebieden: onderwijs, management, gezondheidszorg etc. Dat is wel begrijpelijk als we bedenken dat mindfulness gezien moet worden als kernvaardigheid. Dat wil zeggen dat mindfulness een vaardigheid is die andere vaardigheden beter laat verlopen.

 

De essentie van mindfulness

Hoe meer je je met mindfulness bezig houdt, hoe meer duidelijk wordt dat de essentie ervan niet te leren valt door er uitsluitend over te lezen of spreken. Het gaat om de ervaring. Er is een uitspraak in het Zen-boeddhisme die zegt: “De vinger die wijst naar de maan moet niet verward worden met de maan”. Hoe meer we over mindfulness praten, schrijven en discussieren, hoe meer we de illusie kunnen krijgen dat we weten wat mindfulness is. Maar het rationele weten in de vorm van een omschrijving als zodanig betekent geenszins dat we mindfulness ook kunnen toepassen of dat we begrijpen wat er echt gebeurt. Eigenlijk is en blijft mindfulness een mysterie voor wie er niet zelf praktisch mee aan het werk gaat. De wetenschappelijk modellen van wat mindfulness precies doet met de menselijke hersenen zijn nog in een pril stadium. Het neuro-wetenschappelijk onderzoek op dit gebied staat met andere woorden eigenlijk nog in de kinderschoenen.