Twee soorten kennis
Het samenkomen van twee werelden
Over het algemeen realiseert men zich niet of onvoldoende dat de toepassing van mindfulness in de hedendaagse gezondheidszorg meer is dan zomaar het toepassen van een nieuwe techniek of methode. Eigenlijk gaat het meer over het samen komen van twee werelden: Die van de duizenden jaren oude traditie van het boeddhisme enerzijds en die van de hedendaagse wetenschappelijke psychologie en psychiatrie anderzijds. Het gaat daarbij ook om de samenkomst van een eerstepersoonsbenadering met een derdepersoonsbenadering. De eerstepersoons- en derdepersoonsbenadering komen samen in “de ontmoeting” tussen behandelaar en patient / client.
|
Eerstepersoonsbenadering
|
Derdepersoonsbenadering
|
De paradoxale werking van de menselijke geest
Van groot belang is verder dat de menselijke geest niet werkt zoals we dat in de uiterlijke wereld van gewone objecten gewend zijn. Wanneer we in de gewone wereld, bijv bij de inrichting van een kamer, genoeg hebben van een bepaald object dan staat het ons onmiddellijk vrij om daar iets aan te doen. Wanneer we bijv. een schilderij ophangen en bij nader inzien besluiten dat het schilderij ons niet bevalt kunnen we het weghalen wanneer we willen en er iets anders voor in de plaats hangen. Wanneer we besluiten dat de kleur van de muren ons niet bevalt dan kunnen we deze eenvoudigweg overschilderen etc. We zijn geneigd om dit vrij uit manipuleren en naar de hand zetten van de omgeving ook te willen toepassen op de mentale en psychologische wereld. Dit blijkt echter niet te werken. Het is op dit punt dat een belangrijk verschil tussen de derde- en eerstepersoonsbenadering naar voren komt waarvan de westerse psychologie zich tot voor kort weinig rekenschap had afgelegd. De innerlijke, psychologische en mentale wereld van subjectieve belevingen laat zich niet op de zelfde wijze manipuleren als de uiterlijke wereld. De wetmatigheden en principes die erin werkzaam zijn blijken hun eigen logica en wetmatigheid te hebben die meestal grondig afwijkt van die van de uiterlijke wereld. We kunnen een gedachte of een gevoel waaraan we ons storen niet eenvoudig “wegdenken”. Sterker nog, wanneer we dit proberen blijken de gevolgen vaak averechts te zijn. Hoe meer we ons verzetten tegen een bepaald gevoel hoe sterker het meestal wordt. Hoe meer we een bepaalde gedachte trachten te onderdrukken, hoe hardnekkiger deze gedachte aanwezig is. We kunnen dit het boemerang-effect noemen.
De werkzaamheid van de menselijke geest lijkt zich desalniettemin te ordenen rondom enkele eenvoudige principes. In de eerste plaats neemt de polariteit tussen positief en negatief een belangrijke plaats is. We zijn geneigd om onze ervaringen te ordenen volgens de principes van de dualiteit: We vinden een ervaring meestal prettig of onprettig, of iets daar tussenin, nl neutraal. We worden vaak heen en weer geslingerd tussen extremen van pijn en genot, aantrekking en afstoting, hoop en vrees etc. In het boeddhisme wordt verwezen naar de drie vergiften: Begeerte, afkeer en onwetendheid. De haan wordt gezien als het symbool van de trots en begeerte. De slang wordt gezien als symbool van aversie en agressie. Het varken staat symbool voor domheid en ontwetendheid.
Op weg naar een nieuw paradigma in de westerse psychogie
Het grote misverstand in de westerse psychologie is geweest dat men getracht heeft om de lineaire logica van de derdepersoonsbenadering (zo succesvol in de natuurwetenschappen) klakkeloos toe te passen binnen de spreekkamer van de therapeut. De introductie van mindfulness in de westerse psychotherapie brengt daarin verandering. Natuurlijk waren er al eerder andere stromingen en benadering aanwezig in de westerse psychotherapie (fenomenologie, ‘humanistic psychology’, ervaringsgerichte psychotherapie) die wel rekening hielden met de paradoxale kwaliteit van de menselijke geest. Deze richtingen werden echter veelal gediskwalificeerd vanuit de ‘harde wetenschap’ als zijnde te weinig onderbouwd en dus ‘onwetenschappelijk’. Met de opkomst van mindfulness is de weg vrij gemaakt voor een noodzakelijke verandering van paradigma binnen de westerse psychologie. De waarde en werkzaamheid van eerstepersoonskennis kan niet langer als onwetenschappelijk en irrelevant terzijde worden geschoven. Integendeel, op het gebied van hersenonderzoek is er al een uitvoerig pleidooi in gang gezet voor de combinatie van een eerstepersoonsbenadering, gekoppeld aan zulke instrumenten als de EEG en de fMRI. Vooral binnen de context van het Mind and Life- instituut wordt er op dit gebied hard aan de weg getimmerd. De dialoog tussen westerse wetenschappers en boeddhistische ervaringsdeskundigen (waaronder de Dalai Lama) levert hierbij een unieke dialoog op waarin nieuwe vragen en onderzoeksgebieden worden aangeboord.
